Kies de juiste plant voor jouw tuin

Wat zijn groeiplaatsomstandigheden?

Groeiplaatsomstandigheden zijn omgevingsfactoren die bepalen hoe goed een bepaalde plant het op een bepaalde plek gaat doen. In de natuur groeien planten op plaatsen waar ze – letterlijk – floreren. Wanneer je een plant kiest voor je tuin, is het belangrijk om te begrijpen welke eisen de plant aan zijn omgeving stelt. Als je dat weet, kun je beoordelen of de plant het goed gaat doen in jouw tuin.

De belangrijkste groeiplaatsomstandigheden zijn:

• Grondsoort
• Zon en schaduw
• Water
• Wind
• Aanwezigheid van andere planten
• Klimaat
• Beschikbare ruimte
• Bodemverdichting
• Betreding

De juiste plant op de juiste plek is niet alleen verstandig, maar ook duurzaam: je hoeft minder planten te vervangen, minder water te geven en minder kunstgrepen toe te passen.

Bodem

De bodem bestaat uit minerale delen, organische stof, lucht en water. De onderlinge verhoudingen bepalen met welke grondsoort je te maken hebt. De meest voorkomende soorten in Nederland en Vlaanderen zijn:

Zand

Zandgrond bestaat uit grove deeltjes. Door de losse, korrelige structuur bevat het veel zuurstof en is het goed waterdoorlatend. Dat is fijn bij hevige regenval, maar het kan een probleem zijn tijdens droge periodes. Zand is van nature arm aan voedingsstoffen en dus minder vruchtbaar. Het is makkelijk te bewerken vanwege de losse structuur.

Klei

Kleigrond bestaat uit zeer fijne deeltjes die aan elkaar kleven. Klei is rijk aan voedingsstoffen, maar bevat weinig zuurstof en is daardoor moeilijk te bewerken, vooral bij zware klei. Kleigrond houdt vocht goed vast; bij droogte ontstaan vaak scheuren.

Veen

Veengrond bestaat grotendeels uit halfverteerde plantenresten. Veen is rijk aan organisch materiaal, houdt veel vocht vast en is licht zuur. Niet alle planten verdragen dat. De draagkracht is beperkt en de structuur kan instabiel zijn als de bodem te nat wordt.

Löss

Löss is fijn van structuur, kalkrijk en rijk aan mineralen. Löss houdt vocht goed vast en laat lucht door, wat gunstig is voor wortels. Door het hoge kalkgehalte is lössgrond minder geschikt voor planten die van zure grond houden.

Leem

Leemgrond is een mengsel van zand, silt en klei. Leem is rijk aan mineralen, houdt vocht goed vast en bevat voldoende zuurstof. Leem is vruchtbaar en goed bewerkbaar, maar is wel wat zwaarder dan zandgrond.

Zavel

Zavel is eveneens een mengsel van zand en klei (meer zand dan klei). Zavel is makkelijk te bewerken, goed doorlatend en rijk aan voedingsstoffen. Het is fijne grond om op te tuinieren.

Hoe weet je welke grondsoort je hebt in jouw tuin?

Er zijn verschillende manieren om erachter te komen met welke grondsoort je te maken hebt in jouw tuin.

Raadpleeg een bodemkaart

Digitale bodemkaarten van Nederland en Vlaanderen laten zien waar welke grondsoort voorkomt. Nadeel is dat bebouwde gebieden ontbreken, waardoor het slechts een benadering is. Vind je de locatie van jouw tuin op de kaart, dan kun je termen tegenkomen als laarpodzolgronden of kalkrijke poldervaaggronden.

De bodem in je tuin kan echter afwijken van wat de kaart laat zien. De kaart geeft vooral weer wat er op diepte ligt, terwijl juist de bovenste laag sterk kan verschillen. Een tuin op zandgrond waar al generaties wordt getuinierd, is vaak voedselrijker door de opbouw van organisch materiaal. Een tuin bij een nieuwbouwhuis op kleigrond kan daarentegen veel opgebracht zand of puin bevatten.

Doe de kneedproef

Neem wat grond uit je tuin op ongeveer 30 cm diepte. Dit gaat het makkelijkst met een grondboor. Wrijf de grond tussen je handen om de textuur te voelen. Maak de grond eventueel vochtig met wat water. Kneed de grond tot een balletje en maak er vervolgens een rolletje van.

• Zand: lichter of donkerder van kleur, losse, korrelige structuur, rolletje valt uit elkaar
• Klei: grijs of blauw, stevig balletje of rolletje als klei vochtig is
• Veen: donker, bijna zwart, sponswerking merkbaar als rolletje samengeknepen wordt
• Löss: geelbruin tot bruin, kruimelige structuur indien droog, kleverig en kneedbaar indien nat
• Leem: geel tot bruin, tot balletje te vormen indien nat, rolletje blijft in vorm maar breekt bij lichte druk
• Zavel: vrij licht van kleur, fijnkorrelig, tot rolletje te vormen indien nat

Bepaal de pH-waarde

De ene grondsoort is zuurder dan de andere. De zuurgraad wordt uitgedrukt in pH. Een pH-waarde rond 7 noemen we neutraal. Ligt de waarde onder de 7, dan is de grond zuur; boven de 7 is ze basisch (alkalisch) en dus weinig zuur.

De pH-waarde geeft een goede indicatie van de grondsoort. Over het algemeen is veengrond zuur, zandgrond matig zuur en kleigrond lichtzuur tot neutraal. Je kunt de pH van je tuin eenvoudig meten met een pH-meter of een bodemtest.

Over het algemeen heb je in je tuin met één grondsoort te maken. Vermoed je dat er meerdere grondsoorten voorkomen, neem dan op verschillende plekken een grondmonster en voer met elk monster apart de bovenstaande proeven uit.

Tip: probeer niet koste wat kost de bodem te veranderen. Door kalk toe te voegen wordt de grond minder zuur, maar beter is het om planten te kiezen die van zure grond houden — dat scheelt veel werk. Het toevoegen van organisch materiaal (zoals compost of mulch) is wél aan te raden; dat zorgt voor meer voedingsstoffen. Door wat zand door kleigrond te mengen, wordt deze beter waterdoorlatend. Maar een tuin op klei krijgt nooit dezelfde eigenschappen als een tuin op zandgrond en dat hoeft ook niet. Er zijn genoeg mooie planten die zich heel goed thuis voelen op kleigrond.

Leuk weetje

Soms is de plaatsnaam een indicatie met welke grondsoort je te maken hebt. Denk aan Waddinxveen, Roelofarendsveen, ’s-Gravenzande, Loon op Zand, Zandvliet, Lemele of Zavel, een wijk in Brussel.

Bezonning

Planten hebben verschillende lichtbehoeften. Het is daarom belangrijk om bij de plantkeuze rekening te houden met de hoeveelheid zon en schaduw in jouw tuin. De meeste planten hebben een voorkeur voor zon of schaduw, al verdragen ze vaak ook een combinatie, zoals volle zon en halfschaduw of halfschaduw en schaduw.

Heb je een tuin op het zuiden, dan betekent dit niet automatisch dat je een zonnige tuin hebt. Als de tuin ondiep is en er staat een flinke boom in (of in de tuin van de buren), dan kan het zijn dat jouw tuin amper zon krijgt op een dag. Daarentegen kan een diepe tuin op het noorden juist verrassend zonnig zijn.

Zelfs in een zonnige tuin ligt niet elk deel de hele dag in de zon. Dan nog kunnen er hoekjes zijn die schaduwrijk zijn, bijvoorbeeld onder een boom of naast het huis. Het is daarom belangrijk dat je de bezonning bekijkt voor ieder deel van je tuin.

• Zon: minimaal 5 uur volle zon per dag, vooral tijdens het warmste deel van de dag.
• Halfschaduw: tot ongeveer 4 uur volle zon per dag, de rest van de tijd lichte schaduw.
• Schaduw: hooguit 2 uur volle zon per dag, verder grotendeels in de schaduw.

Tip: schets een eenvoudige plattegrond van jouw tuin en noteer voor elk deel van de tuin hoelang daar zon en schaduw is gedurende de dag. Doe dit eind juni. In de winter staat de zon namelijk lager en liggen meer plekken in de schaduw, terwijl ze in de zomer in de volle zon liggen.

Water

Er zijn planten die goed tegen droogte kunnen en planten die juist dol zijn op natte voeten. Toen we het hadden over de verschillende grondsoorten, hebben we gezien dat de ene bodem meer vocht vasthoudt (klei, veen), dan de andere (zand).

Het is goed om bij het kiezen van planten te kijken of deze op een natte of droge plek komen te staan. Bomen gaan op zoek naar grondwater. Woon je op een plek met een hoge grondwaterstand, dan zal een boom niet diep kunnen wortelen. Het is dan niet verstandig om voor een heel snelgroeiende soort te kiezen, want die wordt op een gegeven moment zo hoog dat de wortels het niet meer kunnen houden en dan valt de boom om.

Wil je planten in een verhoogde plantenbak neerzetten, houd er dan rekening mee dat deze planten niet bij het grondwater kunnen. Je zult ze tijdens droge periodes regelmatig water moeten geven (meer werk). Ook wanneer je planten in de volle grond zet, is droogte iets om rekening mee te houden. Als jouw tuin op zandgrond ligt en dus een erg waterdoorlatende bodem heeft, zal het er vaak droog zijn. Je kunt een beregeningsinstallatie aanleggen en zorgen dat de tuin vochtig wordt. Maar heel milieuvriendelijk is het niet om kraanwater en elektriciteit te verbruiken, omdat je planten wil neerzetten op een plek waar ze van nature niet zouden groeien. Het is beter om mee te werken met de natuur en in dit geval te kiezen voor planten die goed tegen droogte kunnen.

Wind

Wanneer je aan de kust woont, is wind absoluut een factor om rekening mee te houden, maar ook midden in de stad tussen hoge gebouwen, op een dakterras of balkon. De ene plant is nu eenmaal beter bestand tegen wind dan de andere.

Windbestendige bomen wortelen diep waardoor ze stevig staan. Windbestendige heesters hebben een dikke stam, zijn dicht vertakt en hebben relatief kleine bladeren. Windbestendige vaste planten zijn te herkennen aan hun sterke, flexibele stengels. Grassen zijn sowieso windbestendig. Zij bewegen mee met de wind en breken niet.

Tip: zoek je windbestendige planten voor je tuin? Koop ze dan bij een kweker in de buurt. Die planten zijn opgegroeid onder vergelijkbare winderige omstandigheden als in jouw tuin en daardoor beter aangepast.

Wortelconcurrentie

Wortelconcurrentie ontstaat wanneer de wortels van bomen, struiken en planten ‘strijden’ om dezelfde bronnen, zoals water, voedingsstoffen of ruimte in de bodem. Als gevolg hiervan zullen planten slecht groeien, matig bloeien en soms zelfs verdwijnen. Vooral onder hoge bomen willen vaak geen planten groeien. De boom onttrekt veel water aan de bodem, waardoor de grond onder de boom droog wordt. Als je planten onder de boom wilt neerzetten, is het belangrijk dat deze planten sterk zijn, goed tegen droogte kunnen en bestand zijn tegen de schaduw, zeker als het gaat om een boom met een dichte kroon.

Klimaat

Planten die van nature voorkomen in ons land – inheemse bomen, planten en struiken – zullen het meestal goed doen in jouw tuin. Als je tenminste rekening houdt met hun voorkeuren op het gebied van bodem, bezonning enzovoort. Planten die in het wild voorkomen in vergelijkbare klimaatzones elders in de wereld kunnen het in Nederlandse en Vlaamse tuinen ook goed doen.

Daarentegen zijn er ook planten – bijvoorbeeld afkomstig uit mediterrane landen – die het prima naar hun zin hebben in ons land tijdens de zomers, maar die moeite hebben met de koude winters. Niet de beste keuze voor je tuin dus.

Vanwege klimaatverandering is het wel steeds belangrijker om te kiezen voor planten die goed overweg kunnen met extreme omstandigheden, zoals periodes van langdurige droogte of overvloedige regenval.

Beschikbare ruimte

Een andere belangrijke factor om rekening mee te houden is de beschikbare ruimte. Dat klinkt logisch, maar in de praktijk worden er vaak verkeerde keuzes gemaakt, omdat de groeisnelheid van planten onderschat wordt. Een jong plantje in een P9 pot, kan binnen één seizoen uitgroeien tot een flinke plant met soms wel een doorsnede van een halve meter.

Vooral bij bomen en grote heesters is het belangrijk om niet alleen naar de bovengrondse ruimte te kijken, maar ook naar de ondergrondse ruimte. Niet iedere boom houdt ervan om in verharding te staan. Ook de aanwezigheid van leidingen en funderingen is iets om rekening mee te houden als je een boom gaat planten in je tuin.

Om burenruzies te voorkomen zijn er regels opgesteld hoe ver bomen, hagen en heesters van de erfgrens mogen worden geplant. Dit verschilt per gemeente, zorg dus dat je goed op de hoogte bent wat er wel en niet toegestaan is in jouw woonplaats.

Houd bij je keuze rekening met de volwassen hoogte van een boom. Dat gaat nog wel eens mis blijkt uit vragen op de website van een webwinkel in bomen, heesters en planten: “Vorig jaar twee jonge Italiaanse populieren geplant. Deze ontploffen zo’n beetje qua groei.” en “Ik wil de boom niet hoger dan 3,5 meter laten worden. Kan ik hem op die hoogte houden en ook smaller snoeien?” Het gaat in beide gevallen om de Populus nigra ‘Italica’, de Italiaanse populier. Dit is een snelgroeiende boom. Hij kan wel 80 cm per jaar groeien. En hij wordt 25 meter hoog! Niet geschikt voor een kleine achtertuin dus.

Bodemverdichting

Een andere factor om rekening mee te houden is bodemverdichting, iets wat bijvoorbeeld voorkomt in nieuwbouwwijken waar tijdens de bouw met zware machines over de grond gereden is. Verdichte grond bevat weinig lucht en water kan slecht wegzakken, waardoor er plassen blijven staan. Heb je te maken met een verdichte bodem in je tuin, ga dan aan de slag met het verbeteren van de grond vóór je gaat planten.

Betreding

De meeste planten houden niet van betreding, ze willen niet dat er over ze heen gelopen wordt. Wil je een bloeiend gazon – goed voor de biodiversiteit! – kies dan soorten die daar geen problemen mee hebben, zoals Bellis perennis, madeliefje.

Tot slot

Een gezonde, duurzame tuin begint bij de juiste plant op de juiste plek. Houd rekening met de groeiplaatsomstandigheden als je planten kiest voor je tuin. Wanneer je dat doet, krijg je gelukkige, sterke planten die goed groeien en bloeien.

Het kan ook betekenen dat je je plannen misschien wat moet bijstellen. Wil je een tuin met mediterrane planten op zware kleigrond? Mediterrane planten groeien van nature niet op zware klei, maar dat wil niet zeggen dat je je droom moet opgeven. Met de juiste kennis is het zeker mogelijk om een mooie tuin te creëren met een mediterrane uitstraling, ook op zware kleigrond.

Hulp nodig?

Vind je het moeilijk om zelf planten te kiezen voor jouw tuin of een deel van jouw tuin? We helpen je graag! Laat het weten via het contactformulier. We gaan graag voor je aan de slag met het maken van een beplantingsplan op maat.

Meer weten?

In dit filmpje laat Cruydt-Hoeck laat de verschillen zien tussen zand, klei, veen, leem en zavel.